Çocuğunuzun kurallara uymaması, yalan söylemesi ya da başkalarına zarar veren davranışları sizi endişelendiriyor olabilir. Her zorlayıcı davranış bir bozukluk anlamına gelmez. Çoğu çocuk zaman zaman zorlayıcı davranışlar gösterir (Royal College of Psychiatrists, 2025).
Aşağıda davranış bozukluğunun (tıbbi adıyla davranım bozukluğu) ne olduğunu, hangi belirti gruplarıyla tanımlandığını ve benzer durumlardan farkını kaynaklarıyla anlatıyoruz. Yazı tanı koymaz. Tanı ve tedavi kararları hekime aittir.
Kısaca
- Davranış bozukluğu, klinik adıyla davranım bozukluğu (İngilizce "conduct disorder"), başkalarının temel haklarını ve yaşa uygun toplumsal kuralları sürekli ve tekrarlayan biçimde çiğneyen bir davranış örüntüsüdür.
- Belirtiler dört grupta toplanır: insanlara ve hayvanlara saldırganlık, mala zarar verme, dolandırıcılık ya da hırsızlık, kuralları büyük ölçüde çiğneme.
- Tanı sisteminde 10 yaş, çocuklukta başlayan ve ergenlikte başlayan türleri ayırır; bozukluk çoğunlukla ergenlik döneminde gelişir.
- Okul çağındaki çocukların yaklaşık %3'ünü etkiler ve erkeklerde iki kat sık görülür (Fairchild ve ark., 2019).
- Karşıt gelme bozukluğu genellikle daha erken başlar ve davranım bozukluğu ondan daha ağır kabul edilir; DEHB ise davranım bozukluğuna sık eşlik eder.
Davranış bozukluğu ve davranım bozukluğu aynı şey mi?
Evet, iki terim aynı klinik tabloyu anlatır. Gündelik dilde çoğunlukla "davranış bozukluğu" denir. Psikiyatride kullanılan tanı el kitabı DSM-5'in resmî Türkçe çevirisindeki terim ise "davranım bozukluğu"dur (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
Türkçe bilimsel yayınlarda iki terim yan yana da geçer. Türk Psikiyatri Dergisi'nde 2005'te yayımlanan bir makale, başlığında "davranış bozukluğu", anahtar sözcüklerinde "davranım bozukluğu" ifadesini kullanır (Kılıç ve Şener, 2005).
İngilizcedeki karşılığı "conduct disorder"dır. Birleşik Krallık'taki Royal College of Psychiatrists, ICD-11 sınıflamasındaki "conduct-dissocial disorder" adını kullanır. Kurum, aynı tablonun eskiden yalnızca "conduct disorder" diye anıldığını belirtir (Royal College of Psychiatrists, 2025).
İnternette yapılan aramalarda klinik tanı ile sıradan yaramazlık sık sık birbirine karışır. Biz bu yazıda ikisini ayrı tutuyoruz.
Davranım bozukluğunun tanımı ve tanı ölçütleri
Davranım bozukluğu, başkalarının temel haklarının ve yaşa uygun toplumsal norm ve kuralların sürekli ve tekrarlayan biçimde çiğnendiği bir davranış örüntüsüdür (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021; Loeber ve ark., 2000). Tanımdaki anahtar sözcükler "sürekli" ve "tekrarlayan"dır.
Tanı ölçütleri de süreyi ve sayıyı birlikte arar. Son 12 ay içinde 15 tanı ölçütünden en az üçünün bulunması ve en az birinin son 6 ayda görülmesi gerekir (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021; MSD Manual, 2026). Yani tek seferlik bir olay, tanım için yeterli değildir.
Ölçütleri değerlendirmek ve tanı koymak genellikle çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında çalışan hekimlerin işidir. Belirtileri ayrıntılı olarak davranış bozukluğu belirtileri yazımızda ele alıyoruz.
Davranım bozukluğunun dört belirti grubu nelerdir?
Davranım bozukluğu olan çocuklar davranışlarını dört ana grup içinde gösterebilir (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). MSD el kitabı da aynı dört grubu kullanır (MSD Manual, 2026).
| Belirti grubu | Türkçe kaynaktaki adı | MSD el kitabındaki karşılığı (çeviri) |
|---|---|---|
| 1. Saldırganlık | İnsanlara ve hayvanlara saldırganlık | İnsanlara ve hayvanlara yönelik saldırganlık |
| 2. Zarar verme | Mala zarar verme | Mülke zarar verme |
| 3. Aldatma | Dolandırıcılık ya da hırsızlık | Aldatma, yalan söyleme ya da hırsızlık |
| 4. Kural çiğneme | Kuralları büyük ölçüde çiğneme | Ebeveyn kurallarının ciddi biçimde çiğnenmesi |
Tabloda yer alan gruplar, tanı ölçütlerinin başlıklarıdır. Tek bir davranış, tek başına tanı anlamına gelmez; yukarıdaki sayı ve süre koşulları da aranır. Bu davranışların arkasındaki olası etkenleri davranış bozukluğu nedenleri yazısında ayrıca inceliyoruz.
Davranım bozukluğu kaç yaşında başlar?
Davranım bozukluğu daha erken tanı alabilse de çoğunlukla ergenlik döneminde gelişir ve geç ergenliğe kadar sürebilir (CDC, 2026). MSD el kitabına göre başlangıç genellikle geç çocukluk ya da erken ergenlik dönemindedir (MSD Manual, 2026).
Cleveland Clinic, ortalama ortaya çıkış yaşını erkeklerde 10-12, kızlarda 14-16 olarak verir (Cleveland Clinic, 2022).
Çocuklukta başlayan ve ergenlikte başlayan tür
DSM-5, belirtilerin başladığı yaşa göre üç tür tanımlar (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021):
- Çocuklukta başlayan tür: Çocuk, belirtilerden en az birini 10 yaşından önce göstermiştir.
- Ergenlikte başlayan tür: 10 yaşından önce hiçbir belirti görülmemiştir.
- Başlangıcı belirlenmemiş tür: İlk belirtinin 10 yaşından önce başlayıp başlamadığını anlamak için yeterli bilgi yoktur.
Başlangıç yaşı önemsiz bir ayrıntı değildir. MSD el kitabına göre erken başlangıç, daha olumsuz bir gidişle ilişkilidir (MSD Manual, 2026). Önerimiz şudur: küçük yaşta dikkatinizi çeken davranışlar varsa, beklemeden bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz.
"Topluma yararlı duyguların sınırlı olması" ne demek?
Belirleyici, tanıya eklenen ve tabloyu daha ayrıntılı tarif eden bir ifadedir. DSM-5'in Türkçe çevirisi bu belirleyiciye "topluma yararlı duyguların sınırlı olmasıyla giden" adını verir. Literatürde "sınırlı prososyal duygular" ifadesi de kullanılır (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
Belirleyicinin kullanılabilmesi için çocuğun en az 12 ay boyunca, birçok ilişkisinde ve ortamda, aşağıdaki dört özellikten en az ikisini sürekli göstermesi gerekir:
- Pişmanlık ya da suçluluk duymama: Yaptığı bir yanlıştan sonra pişmanlık göstermemek.
- Duygusuzluk, eşduyum yoksunluğu: Başkalarının duygularını anlamakta ve önemsemekte eksiklik (eşduyum, empati demektir).
- Yapabilirlik kaygısı taşımama: Kendi performansını önemsememek.
- Sığ ya da yetersiz duygulanım: Duygularını yüzeysel ya da çok az göstermek.
Belirleyiciyle ilgili araştırmalar henüz tutarlı bir tablo sunmuyor. Sistematik bir derlemede, davranım bozukluğu olan gençlerde bu belirleyiciyi karşılayanların oranı çalışmadan çalışmaya %6,1 ile %83,7 arasında değişmiştir (Colins ve ark., 2020).
Davranış bozukluğu normal yaramazlıktan nasıl ayrılır?
Temel fark, davranışın yaşa göre olağan dışı, uzun süreli ya da ağır olmasıdır. CDC, yıkıcı davranışlar çocuğun o yaşı için olağan değilse, zaman içinde sürüyorsa ya da ağırsa davranışsal bozukluklardan (davranım bozukluğu, karşıt gelme bozukluğu gibi) birinin tanısının konabileceğini belirtir (CDC, 2026). Sınırları zorlamak ise gelişimin olağan bir parçasıdır.
Endişelendiğinizde kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- Davranış, çocuğumun yaşındaki çocuklar için olağan mı?
- Davranış uzun süredir mi devam ediyor?
- Başkalarının haklarını çiğniyor ya da ağır sonuçlar doğuruyor mu?
- Okulda, arkadaşlıklarda ya da evde ciddi sorunlara yol açıyor mu?
Royal College of Psychiatrists'e göre tanı için davranışların en az bir yıl sürmesi ve okulda, arkadaşlıklarda ya da evde ciddi sorunlara yol açması gerekir (Royal College of Psychiatrists, 2025). Sorular tanı koymak için değil, gözlemlerinizi düzenlemek içindir. CDC, bir ruh sağlığı uzmanının kapsamlı değerlendirmesinin gerekebileceğini belirtir (CDC, 2026).
Davranış bozukluğu ne kadar yaygın?
Hakemli bir derlemeye göre davranım bozukluğu okul çağındaki çocukların yaklaşık %3'ünü etkiler ve erkeklerde kızlara göre iki kat sık görülür (Fairchild ve ark., 2019). Diğer kaynaklar daha geniş aralıklar verir.
- MSD el kitabı, ABD'de yaygınlığın %3 ile %9 arasında değiştiğini tahmin eder (MSD Manual, 2026).
- Cleveland Clinic, ABD'deki çocuk ve ergenlerin %2 ile %10'unun etkilendiğini belirtir (Cleveland Clinic, 2022).
Rakamları okurken bir noktaya dikkat edin. Bazı istatistikler yalnızca davranım bozukluğunu değil, tüm davranışsal bozuklukları (davranım bozukluğu, karşıt gelme bozukluğu gibi) kapsar. Örneğin CDC'ye göre ABD'de 3-17 yaş çocukların %8'inde güncel, tanı almış davranışsal bozukluk vardır; bu oran daha geniş bir grubu anlatır (CDC, 2026).
Karşıt gelme bozukluğu ile ilişkisi nedir?
Karşıt gelme bozukluğu (Türkçe kaynaklarda karşıt olma-karşı gelme bozukluğu da denir) genellikle daha erken başlar. Davranım bozukluğu ise ondan daha ağır kabul edilir (CDC, 2026; MSD Manual, 2026).
| Özellik | Karşıt gelme bozukluğu | Davranım bozukluğu |
|---|---|---|
| Tipik başlangıç | Genellikle 8 yaşından önce, en geç 12 yaş civarı (CDC, 2026) | Çoğunlukla ergenlik (CDC, 2026); 10 yaşından önce de başlayabilir (Cleveland Clinic, 2022) |
| Başkalarının haklarını çiğneme | Yoktur (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021) | Tanımın temelidir |
| Ağırlık | Daha hafif kabul edilir | Daha ağır kabul edilir (MSD Manual, 2026) |
Karşıt gelme bozukluğu olan çocukların bir kısmında zamanla davranım bozukluğu gelişir (CDC, 2026; Loeber ve ark., 2000). Kaynaklar "bir kısmı" der; her çocukta böyle bir geçiş olmaz. Ayrıntılar için karşıt gelme bozukluğu yazımıza bakabilirsiniz.
DEHB ile ilişkisi nedir?
DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu), davranım bozukluğuna sık eşlik eder (Fairchild ve ark., 2019). Türkçe ders notları da davranım bozukluğuna en sık eşlik eden durumun DEHB olduğunu belirtir (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
Türk Psikiyatri Dergisi'ndeki bir çalışma, 1998 tarihli bir ABD klinik araştırmasına atıfla, DEHB olan çocukların %25'inde, ergenlerin %42'sinde davranım bozukluğu bildirir (Kılıç ve Şener, 2005). Rakamlar klinikte izlenen bir gruba aittir. Genel nüfus için geçerli oranlar değildir.
DEHB tek başına davranım bozukluğu anlamına gelmez. Türkçe kaynağa göre DEHB olan çocuklar yaşa uygun toplumsal kuralları çiğnemez, dolayısıyla yalnızca DEHB ile davranım bozukluğu tanısı konamaz (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). Royal College of Psychiatrists de davranış sorunları DEHB'den kaynaklanıyorsa karşıt gelme bozukluğu ya da davranım bozukluğu tanısının konmaması gerektiğini belirtir (Royal College of Psychiatrists, 2025).
İki durumu karşılaştırdığımız DEHB ile farkı yazısını okuyabilirsiniz. DEHB alanındaki çalışmalarımız için DEHB çocuk terapisi sayfamıza göz atabilirsiniz.
Destek ve değerlendirme süreci nasıl başlar?
Küçük çocuklarda en güçlü kanıta sahip yaklaşım, ebeveynlere yönelik davranış terapisi eğitimidir (CDC, 2026). Yani bu yaşlarda destek yalnızca çocuğa değil, ebeveynlere de yönelir. Fairchild ve arkadaşlarının derlemesi de müdahalenin ağırlıklı olarak ebeveyn ya da aile temelli psikososyal yöntemlere dayandığını belirtir (Fairchild ve ark., 2019). Psikososyal yöntem, ilaç dışı, konuşmaya ve davranışa dayalı destek demektir.
Değerlendirme için şu işaretlere bakabilirsiniz:
- Yaşa göre olağan dışılık, süre ve ağırlık: CDC, davranışlar yaşa göre olağan değilse, sürüyorsa ya da ağırsa ruh sağlığı uzmanının kapsamlı değerlendirmesinin gerekebileceğini belirtir (CDC, 2026).
- Okulda ve evde ciddi sorunlar: Royal College of Psychiatrists, tanı için okulda, arkadaşlıklarda ya da evde ciddi sorunlar arar (Royal College of Psychiatrists, 2025). Öğretmenin gözlemlerini not etmeniz, uzmana bu bilgiyi aktarmanızı kolaylaştırabilir.
- Erken başlangıç: MSD el kitabı erken başlangıcı daha olumsuz bir gidişle ilişkilendirir (MSD Manual, 2026). Küçük yaşta endişeniz varsa beklemeden danışmanızı öneririz.
Görev paylaşımını bilmek de yol gösterir. Türkiye'de tanı koymak hekimin, eğitsel değerlendirme ise Millî Eğitim Bakanlığına bağlı Rehberlik ve Araştırma Merkezinin (RAM) görevidir (MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, Madde 4 ve 7). Merkezimizde uygulanan gelişim, dikkat ve bilişsel değerlendirme araçlarını değerlendirme testlerimiz sayfasında görebilirsiniz.
İlaçla ilgili her türlü tedavi kararı hekime aittir. Yaklaşımları ayrıntılı olarak davranış bozukluğunda müdahale yöntemleri yazısında anlatıyoruz.
Sık sorulan sorular
Davranım bozukluğu genellikle kaç yaşında başlar?
Çoğunlukla ergenlik döneminde gelişir, ancak daha erken de tanı alabilir (CDC, 2026). Belirtilerden biri 10 yaşından önce başladıysa "çocuklukta başlayan tür", başlamadıysa "ergenlikte başlayan tür" denir (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). Karşıt gelme bozukluğu ise genellikle 8 yaşından önce başlar.
Davranış bozukluğu kendiliğinden geçer mi?
MSD el kitabına göre yıkıcı davranışlar genellikle erken yetişkinlikte sona erer, ancak yaşam boyu da sürebilir (MSD Manual, 2026). Aynı kaynak, erken başlangıcın daha olumsuz bir gidişle ilişkili olduğunu belirtir. Endişeniz varsa beklemek yerine bir uzmana danışmanızı öneririz.
Davranış bozukluğu olan her çocukta DEHB de var mıdır?
Hayır. DEHB davranım bozukluğuna sık eşlik eder, ancak her çocukta bulunmaz (Fairchild ve ark., 2019). Tersine, DEHB tek başına davranım bozukluğu tanısı için yeterli değildir (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
Sonuç
Davranış bozukluğu, tıbbi adıyla davranım bozukluğu, sıradan yaramazlıktan farklıdır. Başkalarının haklarını ve yaşa uygun kuralları sürekli ve tekrarlayan biçimde çiğneyen bir davranış örüntüsünü anlatır. Tanı için belirli sayıda ölçütün belirli bir süre boyunca görülmesi gerekir.
Davranım bozukluğu çoğunlukla ergenlikte gelişir, ancak 10 yaşından önce de başlayabilir. Karşıt gelme bozukluğu ve DEHB ile ilişkisi yakındır, fakat bu durumlar birbirinin aynısı değildir. Tanı ve tedavi kararları hekime aittir.
Atasancak Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi olarak tanı koymuyoruz; sizi dinliyor ve doğru adıma yönlendirmeye çalışıyoruz. Çocuğunuzun davranışları konusunda endişeniz varsa ücretsiz ön değerlendirme için bizimle görüşebilirsiniz.
Yazı hakkında
Bu yazı Atasancak Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi editör ekibi tarafından hazırlanmış ve Klinik Psikolog Ersin Sancak tarafından incelenmiştir. Ersin Sancak, 2002'den beri İzmir'de hizmet veren merkezimizin kurum müdürüdür (DoktorTakvimi profili). Kurumumuz ve ekibimiz hakkında bilgiye Kurumsal sayfasından ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Tıp Fakültesi (Adak İ.). "Öğrenci Ders Notları: Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı, Davranım Bozukluğu." 2021. https://sbu.edu.tr/FileFolder/Dosyalar/226a44f5/2023_9/cocuk-ve-ergen-ruh-sagligi-fe79a20f.pdf
- Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry (Loeber R., Burke J. D., Lahey B. B., Winters A., Zera M.). "Oppositional Defiant and Conduct Disorder: A Review of the Past 10 Years, Part I." Aralık 2000. https://sciences.ucf.edu/psychology/childrenslearningclinic/wp-content/uploads/sites/24/2013/08/Loeber-et-al.-ODD-CD-2000.pdf
- MSD Manual Professional Version (Elia J.). "Conduct Disorder." Şubat 2026. https://www.msdmanuals.com/professional/pediatrics/mental-disorders-in-children-and-adolescents/conduct-disorder
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "About Behavior or Conduct Problems in Children." 15 Mayıs 2026. https://www.cdc.gov/children-mental-health/about/about-behavior-or-conduct-problems-in-children.html
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "Data and Statistics on Children's Mental Health." 20 Ağustos 2026. https://www.cdc.gov/children-mental-health/data-research/index.html
- Royal College of Psychiatrists. "Behavioural problems: for parents and carers." Ağustos 2025. https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/parents-and-young-people/information-for-parents-and-carers/behavioural-problems-and-conduct-disorder-for-parents
- Cleveland Clinic. "Conduct Disorder." 4 Ağustos 2022. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23924-conduct-disorder
- Nature Reviews Disease Primers (Fairchild G., Hawes D. J., Frick P. J. ve ark.). "Conduct disorder." 27 Haziran 2019. https://researchportal.bath.ac.uk/en/publications/conduct-disorder/
- Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment (Colins O. F., Van Damme L., Hendriks A. M., Georgiou G.). "The DSM-5 with Limited Prosocial Emotions Specifier for Conduct Disorder: a Systematic Literature Review." 2020. https://research.vu.nl/en/publications/the-dsm-5-with-limited-prosocial-emotions-specifier-for-conduct-d/
- Türk Psikiyatri Dergisi (Kılıç B. G., Şener Ş.). "Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Olan Çocuklarda Karşıt Olma-Karşı Gelme Bozukluğu/Davranış Bozukluğu Eş Hastalanımında Aile İşlevleri ve Psikososyal Değişkenlerin Karşılaştırılması." 2005. https://www.turkpsikiyatri.com/PDF/C16S1/dikkatEksikligi.pdf
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. "Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği." Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24736&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

