Çocuğunuz davranış bozukluğu tanısı aldıysa ya da zorlayıcı davranışları uzun süredir devam ediyorsa, aklınızdaki ilk soru muhtemelen "Ne yapılabilir?" olur. Tıp literatüründe bu tablo "davranım bozukluğu" (conduct disorder) olarak geçer; yazıda iki ifadeyi aynı anlamda kullanıyoruz. Araştırmacılar bu alandaki müdahaleleri uzun yıllardır inceliyor. Hangi yaklaşımın ne kadar kanıtla desteklendiği de derecelendiriliyor.

Aşağıda ebeveyn eğitimi programlarını, daha büyük çocuklara ve ergenlere yönelik yöntemleri, okulun ve ailenin rolünü kaynaklarıyla anlatıyoruz. Evde uygulayabileceğiniz bazı adımlara da yer veriyoruz. Yazı tanı koymaz ve bir tedavi planının yerine geçmez; tanı ve tedavi kararları hekime aittir.

Kısaca

  • Davranış bozukluğunun yönetimi esas olarak ebeveyn ya da aile temelli psikososyal (ilaç dışı) müdahalelere dayanır (Fairchild ve ark., 2019).
  • Küçük çocuklarda en güçlü kanıta sahip yaklaşım, ebeveynlere yönelik davranış terapisi eğitimidir (CDC, 2026).
  • Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde çoğunlukla çocuğu, aileyi ve okulu birlikte kapsayan bir yaklaşım kullanılır (CDC, 2026).
  • Erken başlamak önerilir, ancak iki meta-analizde çocuğun yaşı müdahalenin genel etkisini anlamlı biçimde değiştirmemiştir (Bakker ve ark., 2017; Helander ve ark., 2022).
  • Psikolojik müdahalelerin etkisi küçük ama gerçektir; hiçbir yöntemin diğerlerinden üstün olduğu gösterilmemiştir (Bakker ve ark., 2017).

Davranış bozukluğunda müdahale nereden başlar?

Müdahale genellikle aileyle başlar. Hakemli bir derlemeye göre davranış bozukluğunun yönetimi esas olarak ebeveyn ya da aile temelli psikososyal müdahalelere dayanır (Fairchild ve ark., 2019). Psikososyal müdahale, ilaç dışındaki psikolojik ve sosyal destek yöntemlerini anlatan bir terimdir.

Yaklaşım çocuğun yaşına göre değişir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre küçük çocuklarda en güçlü kanıta sahip tedavi, ebeveynlere yönelik davranış terapisi eğitimidir. Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde ise çoğunlukla çocuğu, aileyi ve okulu kapsayan bir eğitim ve terapi birleşimi kullanılır (CDC, 2026).

Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi'nin (AACAP) uygulama kılavuzu da benzer bir çerçeve çizer. Kılavuza göre etkili olmak için tedavi çok yönlü olmalı, birden fazla alana odaklanmalı ve uzun süre devam etmelidir (AACAP, 1997). Kılavuz eski olsa da AACAP'in davranım bozukluğu (conduct disorder) için yayımladığı resmî kılavuzdur.

Beklentileri gerçekçi tutmak da önemlidir. Bakker ve arkadaşlarının meta-analizine göre psikolojik müdahaleler davranış sorunlarını küçük ölçüde azaltır. Aynı çalışma, belirli bir yöntemi diğerlerine tercih ettirecek yeterli kanıt bulunmadığını belirtir (Bakker ve ark., 2017). Davranış bozukluğunun tanımını ve belirti gruplarını davranış bozukluğu nedir yazımızda anlatıyoruz.

Türkiye'de süreç nasıl işler?

Türkiye'de tıbbi tanı ile eğitsel değerlendirme ayrı adımlardır. Millî Eğitim Bakanlığı'nın Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre tıbbi tanılama hekimlerin, eğitsel değerlendirme ve tanılama ise Rehberlik ve Araştırma Merkezlerinin (RAM) görevidir (MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, Madde 4 ve 7). Hekim değerlendirmesi gerekirse bir sağlık kurulu raporuyla belgelenir; çocuklarda bu rapor ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu) adını taşır. Özel eğitim desteğine ihtiyaç olup olmadığı genellikle RAM'daki eğitsel değerlendirmeden sonra belirlenir.

Erken başlamak önemli mi?

Evet, kaynaklar erken başlamayı önerir. CDC, hem karşıt gelme bozukluğu (yetişkinlere karşı süregen öfke, inatlaşma ve karşı gelmeyle seyreden bir tablo) hem de davranış bozukluğu için tedaviye erken başlamanın önemli olduğunu belirtir (CDC, 2026). AACAP kılavuzuna göre de erken tedavi ve önleme, sonraki müdahalelerden daha etkili görünmektedir (AACAP, 1997).

Ancak "çocuk ne kadar küçükse sonuç o kadar iyi olur" diye kesin bir kural kanıtlanmış değildir. Bakker ve arkadaşlarının meta-analizinde çocuğun yaşı, müdahalenin etkisini anlamlı biçimde değiştirmemiştir (Bakker ve ark., 2017). Helander ve arkadaşlarının meta-analizinde de yaş, ebeveyn yönetimi eğitiminin (PMT; ebeveynlere davranış yönetimi becerilerinin öğretildiği eğitim) genel etkisinde anlamlı bir etken çıkmamıştır. Yazarlar yine de ebeveyn-çocuk etkileşim terapisinin (PCIT; ebeveyn ile çocuğun birlikte katıldığı terapi) küçük yaşlarda ek yarar sağladığına dikkat çeker (Helander ve ark., 2022).

Kısacası erken başlamak önemlidir, fakat daha büyük bir çocuk ya da ergen için de kanıtlanmış seçenekler vardır. Endişeniz varsa beklemeden bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz.

Ebeveyn eğitimi programları nedir?

Ebeveyn eğitimi, ebeveynlerin bir terapistle birlikte katıldığı yapılandırılmış bir kurstur. CDC'ye göre terapistler bu kurslarda olumlu pekiştirme, düzen (yapı) ve tutarlı disiplin kullanan beceriler öğretir. Ebeveynler çocuklarıyla olumlu etkileşim ve iletişim kurmanın yollarını da öğrenir (CDC, 2024).

CDC'nin bu bilgileri verdiği sayfa DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) içindir. Bizim notumuz: Burada öğretilen davranış yönetimi becerileri, davranış sorunlarında kullanılan ebeveyn davranış terapisiyle büyük ölçüde benzerdir. Kaminski ve Claussen'in derlemesi ise 12 yaş ve altındaki çocuklar için iki ebeveyn davranış terapisi biçimini "iyi kanıtlanmış" olarak sınıflandırır (Kaminski ve Claussen, 2017).

Olumlu pekiştirme, istenen davranışı artıran olumlu bir sonuç (övgü, ödül) eklemek demektir. Davranışçı yaklaşımın genel ilkelerini ABA terapisi yazımızda bulabilirsiniz.

Ebeveyn eğitiminin kanıtı ne kadar güçlü?

Kanıt güçlüdür. 12 yaş ve altı çocuklara yönelik bir kanıt derlemesi, iki ebeveyn odaklı yaklaşımı "iyi kanıtlanmış" olarak sınıflandırmıştır (Kaminski ve Claussen, 2017):

  1. Grup halinde ebeveyn davranış terapisi
  2. Çocuğun da katıldığı bireysel ebeveyn davranış terapisi

Bir Cochrane derlemesi, 3-12 yaş çocukların ebeveynlerine yönelik grup programlarını incelemiştir. Ebeveyn eğitimi, çocuklardaki davranış sorunlarında istatistiksel olarak anlamlı (yani tesadüfle açıklanması olası görünmeyen) bir azalma sağlamıştır. Ebeveynlerin ruh sağlığında da anlamlı olumlu değişim görülmüştür (Furlong ve ark., Cochrane, 2022). Uzun vadeli etkilere ilişkin kanıt ise bulunmamaktadır.

Helander ve arkadaşlarının meta-analizinde PMT ve PCIT, bekleme listesindeki gruplara göre daha iyi sonuç vermiştir (Helander ve ark., 2022).

Hangi programlar hangi kanıt düzeyinde?

Amerikan Psikoloji Derneği'nin çocuk ve ergen klinik psikolojisi bölümü (SCCAP), yöntemleri kanıt düzeyine göre sınıflandırır. Çocuklar için ebeveyn davranış terapisini "Düzey 1: İyi çalışır" (Level 1: Works Well) olarak değerlendirir (SCCAP, 2024). SCCAP'in listelediği ebeveyn programları (PMTO, COMET, Hanf, Incredible Years) bireysel ya da grup ebeveyn davranış terapisi biçimleridir.

  • Düzey 1, "İyi çalışır": Grup halinde ebeveyn davranış terapisi ve çocuğun da katıldığı bireysel ebeveyn davranış terapisi. Kısaltılmış PCIT de bu düzeydedir.
  • Düzey 2, "Çalışır" (Works): Grup PCIT, Problem Çözme Becerileri Eğitimi ve Dinozor Okulu (Incredible Years Dinosaur School).
  • Düzey 4, "Deneysel" (Experimental): Triple P programı, SCCAP'in bu sayfasında bu düzeyde yer alır.

Bir programın adı, tek başına kanıt düzeyini göstermez. Bizim notumuz: Olumlu pekiştirme, düzen ve tutarlı disiplin gibi ortak ebeveyn eğitimi ilkeleri, programın marka adından daha önemlidir. Türkiye'de bu programlara erişim de kurumdan kuruma ve şehirden şehre değişir. Bir uzman belirli bir program önerdiğinde, o programın kanıt düzeyini sorabilirsiniz.

Daha büyük çocuklar ve ergenler için çocuğa yönelik yöntemler

Ebeveyn eğitiminin yanında doğrudan çocuğa yönelik yöntemler de vardır. Bunlardan biri Problem Çözme Becerileri Eğitimi'dir. SCCAP, bu yöntemi çocuklar için "Düzey 2: Çalışır" olarak değerlendirir (SCCAP, 2024).

Ergenlerde ise tek bir yöntemden çok birleşik bir yaklaşım öne çıkar. SCCAP'e göre davranışçı terapi, bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve aile terapisi stratejilerinin birleşimi ergenlerde etkili bulunmuştur (SCCAP, 2024). BDT, adından da anlaşılacağı gibi düşünceler (bilişler) ve davranışlar üzerinde çalışan bir terapi türüdür.

Okul temelli müdahaleler işe yarar mı?

Evet, araştırmalar olumlu bir etki gösteriyor. 249 çalışmayı kapsayan bir meta-analiz, okul temelli programların saldırgan ve yıkıcı davranışlar üzerinde olumlu genel etkisini bulmuştur (Wilson ve Lipsey, 2007).

Aynı çalışmaya göre en yaygın ve en etkili yaklaşımlar şunlardır:

  • Genel (evrensel) programlar: Bir sınıftaki ya da okuldaki tüm öğrencilere uygulanır.
  • Hedefli programlar: Belirli öğrencilere yönelik olarak uygulanır.

Etkiler, iyi uygulanan programlarda ve saldırgan davranış açısından daha yüksek risk taşıyan öğrencilerde daha büyüktür (Wilson ve Lipsey, 2007). Okulda hangi programların uygulandığını çocuğunuzun öğretmeni ve okul rehber öğretmeniyle konuşabilirsiniz.

Ergenlerde multisistemik terapi (MST) nedir?

Multisistemik terapi (MST), ergenlere yönelik, kanıt düzeyi derecelendirilmiş yöntemlerden biridir. Adındaki "multisistemik" ifadesi, birden çok sistemle çalışmayı anlatır. SCCAP, MST'yi çocuk adalet sistemiyle teması olan gençler için "Düzey 1", bu sistemin dışındaki gençler için "Düzey 2" olarak değerlendirir (SCCAP, 2024).

Yani MST'nin kanıt düzeyi, uygulandığı gruba göre farklıdır. Ergeniniz için hangi yöntemin uygun olduğu, genellikle kapsamlı bir değerlendirmeden sonra konuşulur.

Yöntemler bir bakışta: kime, hangi kanıtla?

Aşağıdaki tablo, yukarıda anlatılan yöntemleri özetler. Kanıt düzeyleri, ilgili kaynakların kendi derecelendirmeleridir.

Yöntem Kime Kanıt
Grup halinde ebeveyn davranış terapisi 12 yaş ve altı çocukların ebeveynleri "İyi kanıtlanmış" (Kaminski ve Claussen, 2017); SCCAP Düzey 1, "İyi çalışır"
Çocuğun katıldığı bireysel ebeveyn davranış terapisi (kısaltılmış PCIT dahil) Ebeveyn ve çocuk birlikte "İyi kanıtlanmış" (Kaminski ve Claussen, 2017); SCCAP Düzey 1, "İyi çalışır"
Grup PCIT (ebeveyn-çocuk etkileşim terapisi), Dinozor Okulu Çocuklar ve aileleri SCCAP Düzey 2, "Çalışır" (SCCAP, 2024)
Problem Çözme Becerileri Eğitimi Çocuklar SCCAP Düzey 2, "Çalışır" (SCCAP, 2024)
Triple P programı Ebeveynler SCCAP Düzey 4, "Deneysel" (SCCAP, 2024)
Davranışçı terapi, BDT ve aile terapisi birleşimi Ergenler Etkili bulunmuş (SCCAP, 2024)
Multisistemik terapi (MST) Ergenler Adalet sistemiyle teması olan gençlerde Düzey 1, diğerlerinde Düzey 2 (SCCAP, 2024)
Genel ve hedefli okul programları Öğrenciler 249 çalışmalık meta-analizde olumlu genel etki (Wilson ve Lipsey, 2007)

Ailenin rolü nedir?

Aile, müdahalenin merkezindedir. Tablodaki yöntemlerin çoğu, ebeveyn eğitimi ya da aile terapisi gibi aileyi doğrudan içeren yaklaşımlardır.

Ebeveyn eğitimine yönlendirilmeyi bir suçlama olarak görmüyoruz. Amaç, ailenin elindeki becerileri artırmaktır. Cochrane derlemesinde grup ebeveyn programları, ebeveynlerin kendi ruh sağlığında da anlamlı olumlu değişim sağlamıştır (Furlong ve ark., Cochrane, 2022).

Evde tutarlılık için tüm bakım verenlerin birlikte hareket etmesi gerekir. CDC'ye göre bakım verenlerin hepsi kuralları aynı şekilde desteklediğinde çocuğun davranışı daha iyi olur (CDC, 2026). Davranış bozukluğuyla ilişkilendirilen etkenleri davranış bozukluğu nedenleri yazımızda ele alıyoruz.

Evde neler yapabilirsiniz?

CDC, ebeveynler için uygulanabilir birkaç temel adım önerir. Aşağıdaki öneriler CDC'nin yürümeye başlayan ve okul öncesi çocuklara yönelik ebeveyn sayfalarından alınmıştır. Daha büyük çocuklar için uyarlamayı bir uzmanla birlikte yapmanızı öneririz.

  1. Kuralları tutarlı uygulayın. CDC'ye göre kurallar tutarlılık, öngörülebilirlik ve sonuna kadar takip olduğunda en iyi işler. Evdeki tüm bakım verenler aynı kurallara uymalıdır (CDC, 2026).
  2. Belirli (etiketli) övgü kullanın. "Oyuncaklarını topladığını gördüm!" gibi bir cümle, neyi beğendiğinizi açıkça söyler. Övgünüzü basit sözcüklerle ve neşeli bir ses tonuyla verin (CDC, 2026).
  3. Ödülü hemen verin. CDC, ödülün çocuk davranışı yaptıktan hemen sonra verilmesini önerir (CDC, 2026).
  4. Yönergelerinizi açık ve net verin. Çocuğunuzun anlayabileceği basit yönergeler kullanın. Yalnızca neyi bırakmasını değil, ne yapmasını da söyleyin (CDC, 2026).
  5. Soru yerine net bir cümle kurun. "Ayakkabılarını giymek ister misin?" yerine "Ayakkabılarını giy" deyin. Her seferinde tek bir yönerge verin (CDC, 2026).
  6. Uyduğunda övün. Çocuğunuz yönergenize uyduğunda onu övmeyi unutmayın (CDC, 2026).

Bu adımlar, ebeveyn eğitiminde öğretilen olumlu pekiştirme, düzen ve tutarlı disiplin becerileriyle örtüşür (CDC, 2024). Yine de ev stratejileri, çocuğunuz için planlanan profesyonel desteğin yerine geçmez.

Ne zaman acil destek alınmalı?

Çocuğunuzun kendine ya da başkasına zarar verme riski varsa ya da ciddi bir şiddet yaşanıyorsa beklemeyin. 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da bir hastanenin acil servisine başvurun. Ardından çocuğunuzun hekimini durumdan haberdar edin. Bunu genel bir güvenlik önerisi olarak paylaşıyoruz; böyle durumlarda ev stratejilerini ya da bir sonraki seansı beklemek doğru olmaz.

Merkezimizde süreç nasıl işler?

Merkezimizde destek süreci üç adımda yürür. Ekibimizde psikologlar, fizyoterapistler, çocuk gelişimi ve özel eğitim uzmanları yer alır. Hangi alanlarda destek verdiğimizi uzmanlık alanlarımız sayfasında görebilirsiniz.

  1. Ücretsiz ön değerlendirme: Uzmanlarımız çocuğunuzu gözlemler, güçlü yönlerini ve destek alanlarını belirler.
  2. Bireysel program (BEP, yani bireyselleştirilmiş eğitim programı): İhtiyaca özel, bilimsel temelli ve ölçülebilir hedefleri olan bir eğitim planı hazırlanır.
  3. Uygulama ve takip: Düzenli seanslar, aile katılımı ve ilerleme raporlarıyla süreç birlikte yürütülür.

Süreci ailelerle birlikte yürütür, eve taşınabilir yöntemler öğretiriz. Dersleri izleyebilir, düzenli gelişim bilgilendirmesi alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Davranış bozukluğunda ilaç kullanılır mı?

İlaç, davranış bozukluğunda ilk sırada gelen yaklaşım değildir. Fairchild ve arkadaşlarının derlemesine göre ilaçlar bazen, özellikle DEHB eşlik ettiğinde kullanılır (Fairchild ve ark., 2019). İlaçla ilgili her karar hekime aittir.

DEHB'de çocuğa yönelik destek seçenekleri DEHB çocuk terapisi sayfasında anlatılıyor.

Ebeveyn eğitimi ne kadar sürer?

CDC'ye göre ebeveynler genellikle bir terapistle 8-16 seansa katılır. Bu bilgi CDC'nin DEHB için ebeveyn eğitimi sayfasında yer alır (CDC, 2024). AACAP kılavuzu ise etkili olmak için tedavinin uzun süre devam etmesi gerektiğini belirtir (AACAP, 1997).

Hangi müdahale yöntemi en iyisidir?

Herkes için en iyi tek bir yöntem gösterilmemiştir. Bakker ve arkadaşlarının meta-analizi, belirli bir psikolojik yöntemi diğerine tercih ettirecek yeterli kanıt bulamamıştır (Bakker ve ark., 2017). Seçim genellikle çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına göre yapılır; CDC de önerilen yaklaşımın küçük çocuklarla okul çağındaki çocuklar ve ergenler arasında değiştiğini belirtir (CDC, 2026). Yaşa göre seçenekleri yukarıdaki tabloda özetledik.

Davranış bozukluğunda müdahalenin ana hatları

Davranış bozukluğunda müdahale, ağırlıklı olarak aileyle ve ilaç dışı yöntemlerle yürür. Küçük çocuklarda ebeveyn eğitimi en güçlü kanıta sahiptir. Daha büyük çocuklarda ve ergenlerde çocuğu, aileyi ve okulu kapsayan yaklaşımlar ile multisistemik terapi gibi programlar öne çıkar.

Erken başlamak önerilir, ancak daha büyük yaşlarda da kanıtlanmış seçenekler vardır. Etkiler küçük ama gerçektir ve müdahale uzun soluklu bir süreçtir. Tanı ve tedavi kararlarının hekime ait olduğunu da unutmayın.

Çocuğunuzun davranışları konusunda endişeniz varsa ücretsiz ön değerlendirme için bizimle görüşebilirsiniz.

Yazı hakkında

Bu yazı Atasancak Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi editör ekibi tarafından hazırlanmış ve Klinik Psikolog Ersin Sancak tarafından incelenmiştir. Ersin Sancak, 2002'den beri İzmir'de hizmet veren merkezimizin kurum müdürüdür (DoktorTakvimi profili). Kurumumuz ve ekibimiz hakkında bilgiye Kurumsal sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "About Behavior or Conduct Problems in Children." 15 Mayıs 2026. https://www.cdc.gov/children-mental-health/about/about-behavior-or-conduct-problems-in-children.html
  2. Nature Reviews Disease Primers (Fairchild G., Hawes D. J., Frick P. J. ve ark.). "Conduct disorder." 2019. https://europepmc.org/article/MED/31249310
  3. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology (Kaminski J. W., Claussen A. H.). "Evidence Base Update for Psychosocial Treatments for Disruptive Behaviors in Children." 2017. https://europepmc.org/article/MED/28459280
  4. Society of Clinical Child & Adolescent Psychology (APA Division 53), EffectiveChildTherapy.org. "Rule Breaking, Defiance, & Acting Out." Güncelleme: 6 Mart 2024. https://effectivechildtherapy.org/concerns-symptoms-disorders/disorders/rule-breaking-defiance-and-acting-out/
  5. Cochrane (Furlong M. ve ark.). "Behavioural and cognitive-behavioural group-based parenting programmes for early-onset conduct problems in children aged 3 to 12 years." 2022 (yeniden yayım; literatür tarama tarihi Ocak 2011). https://www.cochrane.org/evidence/CD008225_group-parenting-programmes-improving-behavioural-problems-children-aged-3-12-years
  6. Child Psychiatry & Human Development (Helander M. ve ark.). "The Efficacy of Parent Management Training With or Without Involving the Child in the Treatment Among Children with Clinical Levels of Disruptive Behavior: A Meta-analysis." 2022. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10796477/
  7. Journal of Child Psychology and Psychiatry (Bakker M. J. ve ark.). "Practitioner Review: Psychological treatments for children and adolescents with conduct disorder problems - a systematic review and meta-analysis." 2017. https://europepmc.org/article/MED/27501434
  8. American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (Steiner H.). "Practice parameters for the assessment and treatment of children and adolescents with conduct disorder." 1997. https://europepmc.org/article/MED/9334568
  9. American Journal of Preventive Medicine (Wilson S. J., Lipsey M. W.). "School-based interventions for aggressive and disruptive behavior: Update of a meta-analysis." 2007. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2246021/
  10. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "Parent Training in Behavior Management for ADHD." 15 Mayıs 2024 (gözden geçirme: 21 Ekim 2026). https://www.cdc.gov/adhd/treatment/behavior-therapy.html
  11. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "Tips for Creating Rules." 30 Nisan 2026. https://www.cdc.gov/parenting-toddlers/structure-rules/rules.html
  12. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "Tips for Using Praise and Rewards." 30 Nisan 2026. https://www.cdc.gov/parenting-toddlers/responding-to-behavior/using-rewards.html
  13. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "Tips for Giving Directions." 30 Nisan 2026. https://www.cdc.gov/parenting-toddlers/communication/giving-directions.html
  14. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. "Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği." 2018 (güncel metin, Madde 4 ve 7). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24736&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.