Çocuğunuzun sık kavga ettiğini, yalan söylediğini ya da kuralları sürekli çiğnediğini fark ettiyseniz endişelenmeniz çok anlaşılır. Her çocuk zaman zaman sınırları zorlar. Asıl soru, gördüğünüz davranışların yaşına göre olağan olup olmadığı ve ne kadar sürdüğüdür.
Aşağıda resmi tanı ölçütlerine dayanan belirtileri, süre kuralını ve olağan inatlaşmadan farkı sade bir dille anlatıyoruz. Yazıdaki listeler bir öz-tanı (kendi kendine tanı) aracı değildir; tanıyı çocuğu ayrıntılı değerlendiren bir hekim koyar. Konunun genel çerçevesi için davranış bozukluğu nedir yazımıza da göz atabilirsiniz.
Kısaca
- DSM-5'e göre son 12 ayda 15 ölçütten en az 3'ü, son 6 ayda da en az 1'i görülmelidir (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
- Belirtiler dört grupta toplanır: saldırganlık, eşyalara zarar verme, dolandırıcılık ya da hırsızlık, kuralları ağır biçimde çiğneme.
- Ara sıra inatlaşmak gelişimin parçasıdır; fark sıklıkta, yoğunlukta, sürede ve günlük yaşama etkidedir.
- Başkasına zarar veren ya da tehlike yaratan davranışlarda beklemeden yardım alın; acil durumda 112'yi arayın.
- Hiçbir liste tanı koymaz; tanı hekimin işidir.
Davranış bozukluğu belirtileri nelerdir?
Davranış bozukluğu, başkalarının temel haklarının ya da yaşa uygun toplumsal kuralların tekrar tekrar hiçe sayıldığı, sürekli bir davranış örüntüsüdür (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). Resmi Türkçe DSM-5 çevirisinde adı "davranım bozukluğu" olarak geçer. DSM-5, ruh sağlığı alanında tanı ölçütlerini tanımlayan el kitabıdır.
Ölçütler 15 davranıştan oluşur ve dört grupta toplanır. Aşağıdaki tablo, Türkçe DSM-5 ifadelerini kısaltarak özetler (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
| Belirti grubu | Türkçe DSM-5'teki örnekler |
|---|---|
| İnsanlara ve hayvanlara karşı saldırganlık | Sık sık başkalarına kabadayılık eder, gözdağı verir. Sık sık kavga, dövüş başlatır. İnsanlara ya da hayvanlara karşı acımasız davranmıştır. Gereçle ağır yaralama, zorla gasp ve cinsel zorlama gibi ağır davranışlar da bu gruptadır. |
| Eşyaları kırıp dökme | Ağır zarar vermek amacıyla bile bile yangın çıkarmıştır. Başkalarının eşyalarına bile bile zarar vermiştir. |
| Dolandırıcılık ya da hırsızlık | Başkasının evine, yapısına ya da arabasına zorla girmiştir. Çıkar sağlamak ya da yükümlülüklerinden kaçmak için sıklıkla yalan söyler. Başkaları görmeden, örneğin mağazalardan aşırarak çalmıştır. |
| Kuralları büyük ölçüde çiğneme | Anne babasının yasaklarına karşın, 13 yaşından önce başlayarak sık sık geceyi dışarıda geçirir. Gece evden kaçmıştır (en az iki kez ya da uzun süre dönmediği bir kez). 13 yaşından önce başlayarak sık sık okuldan kaçar. |
CDC de ebeveynler için benzer örnekler verir. Zorbalık, kavga ve hayvanlara acımasızlık; bile bile eşyaya zarar verme ya da yangın çıkarma; çalma, yalan söyleme, eve veya iş yerine zorla girme bunlar arasındadır. Evden kaçma, gece izin verilmediği hâlde dışarıda kalma ve okul kaçırma da listede yer alır (CDC, 2026).
Tablodaki tek bir davranış tanı için yeterli değildir. Ölçütlerin bir arada, belirli bir süre boyunca ve günlük yaşamı etkileyecek düzeyde görülmesi gerekir.
Tanı için kaç belirti ve ne kadar süre gerekir?
DSM-5'e göre son 12 ay içinde 15 ölçütten en az üçü görülmeli, en az biri de son 6 ay içinde bulunmalıdır (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021; MSD Manual Professional, 2026). Ölçütler gruplardan herhangi birinden olabilir. Davranışların yineleyici ve sürekli bir örüntü oluşturması gerekir.
Davranışlar ayrıca toplumsal, okulla ya da işle ilgili işlevsellikte "klinik olarak belirgin bir düşmeye" yol açmalıdır (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). Başka bir deyişle belirtiler ilişkileri, okul ya da iş yaşamını aksatacak kadar ciddi olmalıdır (MSD Manual Consumer, 2025).
Başlangıç yaşı ve şiddet
DSM-5, belirtilerin başladığı yaşa göre iki tür tanımlar. En az bir belirti 10 yaşından önce görüldüyse "çocuklukta başlayan tür", 10 yaşından önce hiçbir belirti yoksa "ergenlikte başlayan tür" söz konusudur (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
Şiddet de "ağır olmayan", "orta derecede" ve "ağır" olarak derecelendirilir. Yalan söyleme ve okuldan kaçma ağır olmayan düzeyin örnekleri arasındadır. Kırarak içeri girme ve cinsel ilişkiye zorlama ise ağır düzeyin örnekleri arasında sayılır.
Evde ve okulda hangi belirtiler görülebilir?
Davranış sorunları hem evde hem okulda kendini gösterebilir, ancak aşağıdaki işaretler tek başına davranış bozukluğu anlamına gelmez. Royal College of Psychiatrists'in ebeveyn rehberi, bu ortamlarda görülebilecekleri kabaca şöyle anlatır (RCPsych, 2025). Rehberin ifadelerini birebir değil, özetleyerek aktarıyoruz.
- Evde: Anne babayla çatışma, şiddetli öfke patlamaları ve aile yaşamını zor bulma görülebilir.
- Okulda: Çocuğun derste sözü kestiği için başı derde girebilir; öğretmenlerle ve diğer yetişkinlerle çatışma yaşayabilir.
Başka kaynaklar okul ve arkadaşlık alanındaki işaretlere de değinir. Cleveland Clinic okula gitmemeyi (okul kaçırma) ve arkadaşlık kurup sürdürmede güçlüğü sayar (Cleveland Clinic, 2022). Nationwide Children's Hospital ise ergenlerde okul sorunlarını ve kaza ya da kavgaya bağlı yaralanmaları listeler (Nationwide Children's Hospital, 2025). CDC'nin sayfası da bu çocukların akranlarıyla geçinmekte zorlanabileceğine değinir.
Yaşa ve cinsiyete göre görünüm değişebilir
Berkshire Healthcare NHS'in ebeveyn rehberi, belirtilerin yaşla değişebildiğini anlatır (Berkshire Healthcare NHS FT). Rehber 5-7 yaş için vurma ya da itme, öfke nöbetleri ve tartışmayı örnek verir. 8-11 yaş için zorbalık, küfür ve çalma; ergenlik için tehdit, okul kaçırma ve alkol ya da madde kullanımı sayılır. Yaş grupları DSM-5 ölçütü değildir, yalnızca rehberin örnekleridir.
MSD'ye göre kızlarda fiziksel saldırganlık daha az görülebilir. Kızlar daha çok evden kaçma, yalan söyleme ve bazen riskli cinsel davranışlar gösterir. Erkekler ise kavga etme, çalma ve eşyalara zarar verme eğilimindedir (MSD Manual Consumer, 2025).
Olağan inatlaşmadan ya da zor bir dönemden farkı nedir?
Fark; davranışın sıklığında, yoğunluğunda, süresinde ve çocuğun günlük işleyişini ne kadar etkilediğindedir (Nationwide Children's Hospital, 2025). CDC'ye göre bütün çocuklar zaman zaman sınırları zorlar ve bu, sağlıklı gelişimin bir parçasıdır. Davranış bozukluğu ancak yıkıcı davranışlar çocuğun yaşı için olağan değilse, zaman içinde sürüyorsa ya da ağırsa düşünülür (CDC, 2026).
| Ölçüt | Olağan zorlayıcı davranış | Değerlendirme gerektirebilecek tablo |
|---|---|---|
| Sıklık ve süre | Zaman zaman ortaya çıkar | Yineleyici ve süreklidir; DSM-5'te 12 aya yayılan bir örüntü aranır |
| Yaşa uygunluk | Yaşıtlarında da görülen sınır zorlamadır | Çocuğun yaşı için olağan değildir |
| Kurallar ve haklar | Karşı çıkma, inatlaşma | Başkalarının temel haklarını ya da yaşa uygun kuralları çiğneme |
| Günlük yaşama etkisi | Okul, aile ve arkadaşlıklar sürer | İlişkiler, okul ya da aile yaşamı belirgin biçimde aksar |
Küçük çocuklarda ayrım yapmak daha zordur. Nationwide Children's Hospital'a göre aynı belirtiler bozukluğu olmayan çocuklarda da zaman zaman görülebilir. SBÜ kaynağı da davranım bozukluğunun birdenbire gelişmediğini, belirtilerin süreklilik gösteren bir örüntü içinde yavaş yavaş ortaya çıktığını vurgular (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
Zor yaşam koşullarına verilen tepkiler de ayrı değerlendirilir. MSD'ye göre uygunsuz davranışlar çok stresli bir ortama uyum olarak gelişmişse davranış bozukluğu sayılmaz; savaş ya da toplumsal kargaşa yaşanan bölgeler örnek verilir (MSD Manual Consumer, 2025). Önerimiz, çocuğunuzun yaşadığı zorlu olayları görüşmede uzmana anlatmanızdır. Olası etkenler için davranış bozukluğu nedenleri yazımızı okuyabilirsiniz.
Karşıt gelme bozukluğu ve DEHB'den nasıl ayrılır?
Karşıt gelme bozukluğunda inatlaşma ve karşı gelme vardır. SBÜ kaynağına göre davranım bozukluğundan farklı olarak başkalarının haklarına ya da yaşa uygun kurallara saldırı yoktur (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). Ayrıntılar için karşıt gelme bozukluğu yazımıza bakabilirsiniz.
DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) olan çocuklar sıklıkla hareketli ve dürtüsel davranabilir. Aynı kaynağa göre bu davranışlar yaşa uygun toplumsal kuralları çiğnemediği için tek başına davranım bozukluğu tanısına yol açmaz. DEHB desteği hakkında bilgi için DEHB çocuk terapisi sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Mani, psikoz ya da madde kullanımıyla ilişkili davranış sorunlarının da davranım bozukluğundan ayrılması gerekir. Benzer durumları birbirinden ayırma işine ayırıcı tanı denir ve genellikle hekimin değerlendirmesiyle yapılır.
Sınırlı prososyal duygular ne demek?
DSM-5'te bazı çocukların tanısına "topluma yararlı duyguların sınırlı olmasıyla giden" belirleyicisi eklenebilir. Belirleyici, tanıyı daha ayrıntılı tanımlayan ek bir nottur. "Prososyal" sözcüğü de "topluma yararlı" anlamına gelir (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021).
Belirleyici için dört özellikten en az ikisinin son 12 ay boyunca, farklı ilişkilerde ve ortamlarda görülmesi gerekir (de la Peña ve ark., 2021). SBÜ kaynağına göre yalnızca kimi durumlarda, arada bir ortaya çıkan özellikler sayılmaz. Değerlendirmede birçok kaynaktan bilgi alınması gerekir. Dört özellik sade bir dille şöyledir:
- Pişmanlık ya da suçluluk duymama: Yanlış bir şey yaptığında kendini kötü hissetmez. Yalnızca yakalandığında ya da ceza alacağı zaman söylenen pişmanlık bu değerlendirmeye katılmaz.
- Duygusuzluk, eşduyum yoksunluğu: Başkalarının duygularını umursamaz. Eşduyum, karşıdakinin ne hissettiğini anlayabilmek demektir. Çevresi onu soğuk ve aldırmaz biri olarak tanımlar.
- Yapabilirlik kaygısı taşımama: Okulda ya da önemli etkinliklerde kötü sonuç almayı dert etmiyor gibi görünür. Daha iyisi için çaba göstermez ve kötü sonuç için başkalarını suçlar.
- Sığ ya da yetersiz duygulanım: Duygularını başkalarına ya hiç göstermez ya da yüzeysel, içtenlikten uzak biçimde gösterir. Bazen duygularını yalnızca çıkarı için gösterir.
Belirleyiciye dair bilimsel kanıt henüz sınırlıdır. Bir sistematik derlemede davranım bozukluğu olan gençler içinde belirleyiciyi karşılayanların oranı, çalışmadan çalışmaya %6,1 ile %83,7 arasında değişmiştir (Colins ve ark., 2020). Yazarlar, az sayıdaki çalışmanın sınırlılıklarının kesin bir sonuca varmayı engellediğini belirtir. Belirleyici uzman değerlendirmesi gerektirir; çocuğunuzu kendiniz "duygusuz" diye etiketlememenizi öneririz.
Ne zaman yardım almalısınız?
Çocuğunuzun davranışı başkalarına zarar veriyor ya da onları tehlikeye atıyorsa beklemeden tıbbi yardım alın (Cleveland Clinic, 2022). Acil bir durumda Türkiye'de 112'yi arayabilirsiniz. Davranışlar uzun süredir devam ediyorsa ya da evde, okulda veya arkadaşlıklarda sorun yaratıyorsa bir değerlendirme planlamanız yerinde olur.
Cleveland Clinic şu işaretleri de dikkat gerektiren durumlar arasında sayar (Cleveland Clinic, 2022):
- Yoğun alkol ya da madde kullanımı
- Davranışları için pişmanlık göstermeme
- Saldırgan davranışlarını gizlemek için hiç çaba göstermeme
CDC'ye göre tedavinin ilk adımı bir sağlık uzmanıyla konuşmaktır. Doğru tanı için bir ruh sağlığı uzmanının kapsamlı değerlendirmesi gerekebilir (CDC, 2026). Türkiye'de aile hekiminize ya da bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurabilirsiniz. Tanıyı hekim koyar; tedavi kararı da hekime aittir.
CDC, karşıt gelme bozukluğu ve davranım bozukluğunda tedaviye erken başlamanın önemli olduğunu vurgular. Görüşmeden önce davranışların ne zaman başladığını, ne sıklıkla görüldüğünü ve hangi ortamlarda ortaya çıktığını not etmenizi öneririz. Destek seçenekleri için davranış bozukluğu müdahale yöntemleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Davranış bozukluğu ile karşıt gelme bozukluğu aynı şey mi?
Hayır. Karşıt gelme bozukluğunda inatlaşma ve karşı gelme öne çıkar, ancak başkalarının haklarına ya da yaşa uygun kurallara saldırı yoktur (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). Davranış bozukluğunda ise kavga, çalma ya da eşyaya zarar verme gibi bu sınırları aşan davranışlar görülür.
Belirtiler 10 yaşından önce başladıysa ne anlama gelir?
DSM-5 bu durumu "çocuklukta başlayan tür" olarak adlandırır (SBÜ Hamidiye Tıp Fakültesi, 2021). MSD Manual, erken başlangıcı daha zorlu bir seyirle ilişkilendirir (MSD Manual Professional, 2026). CDC de tedaviye erken başlamanın önemli olduğunu belirtir; endişeniz varsa beklemeden bir uzmana danışabilirsiniz.
Listedeki birkaç davranışı görüyorum; çocuğumda davranış bozukluğu var mı?
Listeler yalnızca neye dikkat edeceğinizi gösterir, tanı koymaz. Tanı için belirti sayısı, süre, günlük yaşama etkisi ve benzer durumlarla ayrım birlikte değerlendirilir. Bu değerlendirmeyi hekim yapar; sizin gözlemleriniz ise sürecin önemli bir parçasıdır.
Sonuç
Davranış bozukluğu belirtileri, tek tek davranışlardan çok uzun süren ve yaşamı aksatan bir örüntüyle tanımlanır. DSM-5'teki dört grup, 12 ay ve 6 ay kuralı ve günlük işleyişe etki bu örüntünün temel parçalarıdır. Ara sıra inatlaşan, kurallara itiraz eden bir çocuk ise çoğu zaman olağan gelişim içindedir.
Gördüğünüz davranışlar sizi kaygılandırıyorsa yalnız değilsiniz. Atasancak olarak tanı koyan bir hastane değiliz; ancak ailelerin doğru uzmana ulaşmasına ve süreci anlamasına yardımcı olmaya çalışıyoruz. Çocuğunuzun durumunu konuşmak isterseniz ücretsiz ön değerlendirme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Yazı hakkında
Bu yazı Atasancak Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi editör ekibi tarafından hazırlanmış ve Klinik Psikolog Ersin Sancak tarafından incelenmiştir. Ersin Sancak, 2002'den beri İzmir'de hizmet veren merkezimizin kurum müdürüdür (DoktorTakvimi profili). Kurumumuz ve ekibimiz hakkında bilgiye Kurumsal sayfasından ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Tıp Fakültesi (Dr. Öğr. Üyesi İbrahim Adak). "Öğrenci Ders Notları: Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı, Davranım Bozukluğu." 2021. https://sbu.edu.tr/FileFolder/Dosyalar/226a44f5/2023_9/cocuk-ve-ergen-ruh-sagligi-fe79a20f.pdf
- MSD Manual Professional Version (Josephine Elia, MD). "Conduct Disorder." Şubat 2026 (son güncelleme). https://www.msdmanuals.com/professional/pediatrics/mental-disorders-in-children-and-adolescents/conduct-disorder
- MSD Manual Consumer Version (Josephine Elia, MD). "Conduct Disorder." Ekim 2025. https://www.msdmanuals.com/home/children-s-health-issues/mental-health-disorders-in-children-and-adolescents/conduct-disorder
- CDC. "About Behavior or Conduct Problems in Children." 15 Mayıs 2026. https://www.cdc.gov/children-mental-health/about/about-behavior-or-conduct-problems-in-children.html
- Royal College of Psychiatrists. "Behavioural problems: for parents and carers." Ağustos 2025. https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/parents-and-young-people/information-for-parents-and-carers/behavioural-problems-and-conduct-disorder-for-parents
- Nationwide Children's Hospital. "Conduct Disorders." 4 Ağustos 2025 (son inceleme). https://www.nationwidechildrens.org/conditions/health-library/conduct-disorder-in-children
- Cleveland Clinic. "Conduct Disorder." 4 Ağustos 2022 (son güncelleme). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23924-conduct-disorder
- Berkshire Healthcare NHS Foundation Trust. "Conduct disorders." Tarihsiz (erişim: 15 Kasım 2026). https://www.berkshirehealthcare.nhs.uk/conditions/conduct-disorders
- de la Peña, Rosetti, Palacio, Palacios-Cruz, Ulloa; Canadian Journal of Psychiatry. "Limited Prosocial Emotions in a Clinical Population of Children and Adolescents: Proposal for Core and Ancillary Characteristics." 2021. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9099082
- Colins, Van Damme, Hendriks, Georgiou; Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment. "The DSM-5 with Limited Prosocial Emotions Specifier for Conduct Disorder: a Systematic Literature Review." 2020. https://research.vu.nl/en/publications/the-dsm-5-with-limited-prosocial-emotions-specifier-for-conduct-d/
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

